Οι σύγχρονες ηγετικές αρετές πρέπει να περιλαμβάνουν:
1. Να καταφέρεις, με την αξία και τις πράξεις σου, να σε παραδέχονται ότι πράγματι αξίζεις
Όχι να απαιτείς τον σεβασμό λόγω της θέσης ή του τίτλου σου, αλλά να τον κερδίζεις καθημερινά με τις πράξεις, τις γνώσεις, την αποτελεσματικότητα και το ήθος σου.
[Ιλιάδα Ζ΄ 208–210: «αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων».]
Ο Αριστοτέλης, στα Ηθικά Νικομάχεια Α΄ 5, 1095b, αναφέρει:
«οἱ δὲ φιλοτιμότεροι τὴν τιμὴν τὸ τέλος εἶναι δοκοῦσι τῆς πολιτικῆς ζωῆς.»
= «Οι πιο φιλότιμοι θεωρούν ότι η τιμή είναι ο σκοπός της πολιτικής ζωής.»
Και η τιμή αυτή δεν πρέπει να σημαίνει την τσέπη τους ή την επιθυμία τους να εξουσιάζουν, αλλά την αναγνώριση που προκύπτει από την πραγματική αξία και την προσφορά τους.
2. Να έχεις την ικανότητα να αξιολογείς καταστάσεις, περιβάλλοντα και ανθρώπους και να θέτεις σαφείς και ρεαλιστικούς στόχους
Ο ηγέτης πρέπει να μπορεί να διαβάζει σωστά το περιβάλλον, να διακρίνει τις ευκαιρίες από τις απειλές, να αξιολογεί αντικειμενικά τις δυνατότητες της ομάδας του και να μετατρέπει τη γενική φιλοδοξία σε συγκεκριμένους, μετρήσιμους και επιτεύξιμους στόχους.
3. Να διαμορφώνεις ένα ξεκάθαρο όραμα
Πού θέλουμε να πάμε; Πώς θα πάμε; Ποια βήματα πρέπει να ακολουθήσουμε για να φθάσουμε εκεί;
Το όραμα πρέπει να είναι κατανοητό από όλους και να μετατρέπεται σε συγκεκριμένη στρατηγική και καθημερινή δράση.
4. Να προσδιορίζεις ποιο είναι το target market
Σε ποιους ακριβώς απευθυνόμαστε και ποιες ανάγκες τους εξυπηρετούμε;
Καμία επιχείρηση δεν μπορεί να είναι τα πάντα για όλους. Ο ηγέτης πρέπει να γνωρίζει ποιον θέλει να εξυπηρετήσει, ποια αξία προσφέρει και γιατί ο πελάτης θα τον επιλέξει έναντι του ανταγωνισμού.
5. Να σχεδιάσεις με τους συνεργάτες σου πώς θα καινοτομούμε και θα βελτιωνόμαστε και πώς θα ξεφεύγουμε από τη στασιμότητα
Η στασιμότητα αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους για έναν οργανισμό.
Ο ηγέτης πρέπει να δημιουργεί κουλτούρα συνεχούς βελτίωσης, να ενθαρρύνει τις νέες ιδέες, να δοκιμάζει, να αξιολογεί και να διορθώνει.
6. Να σχεδιάζεις και να εφαρμόζεις με το επιτελείο σου πώς θα προσαρμόζεστε και θα αξιοποιείτε τις τεχνολογικές εξελίξεις και την Τεχνητή Νοημοσύνη – AI
Να μαθαίνει ο οργανισμός από τα λάθη του, να αξιοποιεί τα δεδομένα και τις νέες τεχνολογίες και να προσαρμόζεται γρήγορα στις συνεχώς μεταβαλλόμενες συνθήκες της αγοράς.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως ένα νέο εργαλείο, αλλά ως παράγοντας που μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε, λαμβάνουμε αποφάσεις, εξυπηρετούμε τους πελάτες και δημιουργούμε αξία.
7. Να διαλέγεις τους καλύτερους για συνεργάτες και στελέχη
Ο καλός ηγέτης δεν φοβάται τους ικανούς ανθρώπους.
Αντίθετα, επιδιώκει να έχει γύρω του ανθρώπους καλύτερους σε συγκεκριμένους τομείς από τον ίδιο και δημιουργεί μια ομάδα που συμπληρώνει τις δικές του γνώσεις και δυνατότητες.
8. Να δείχνεις και να φαίνεται το ενδιαφέρον σου για το προσωπικό και ότι νοιάζεσαι για αυτούς
Και να τους ακούς.
Όλοι μπορούν να προτείνουν κάτι ενδιαφέρον.
Ο εργαζόμενος που αισθάνεται ότι η γνώμη του έχει αξία, ότι τον σέβονται και ότι η συμβολή του αναγνωρίζεται, είναι πολύ πιθανότερο να αισθανθεί ότι αποτελεί μέρος της κοινής προσπάθειας.
9. Να τους εμπνέεις και να τους παρακινείς, δημιουργώντας κλίμα εμπιστοσύνης, συνεργασίας και συλλογικής προσπάθειας
Η ηγεσία δεν είναι μόνο να δίνεις εντολές. Είναι να δημιουργείς ανθρώπους που θέλουν να προσπαθήσουν, να συμμετέχουν και να πετύχουν μαζί σου.
Ο ηγέτης πρέπει να δημιουργεί εμπιστοσύνη, να αναγνωρίζει την προσπάθεια και να δίνει στους ανθρώπους την αίσθηση ότι η επιτυχία είναι κοινή υπόθεση.
10. Να επινοήσεις τρόπους να επικοινωνείς αποτελεσματικά το όραμα της επιχείρησης
Ένα εξαιρετικό όραμα που δεν επικοινωνείται σωστά παραμένει απλώς μια ιδέα.
Ο ηγέτης πρέπει να μπορεί να εξηγεί με απλό, πειστικό και εμπνευσμένο τρόπο πού βρίσκεται ο οργανισμός, πού θέλει να πάει και γιατί αξίζει όλοι να συμβάλουν σε αυτή την προσπάθεια.
11. Να έχεις αποφασιστικότητα και θάρρος για τη λήψη δύσκολων αποφάσεων
Παράλληλα, χρειάζεται αποφασιστικότητα και θάρρος για τη λήψη δύσκολων αποφάσεων, καθώς και ακεραιότητα και δικαιοσύνη στις σχέσεις του με τους συνεργάτες και το προσωπικό.
Η ηγεσία δοκιμάζεται περισσότερο στις δύσκολες αποφάσεις παρά στις εύκολες.
Ο ηγέτης πρέπει να μπορεί να αναλαμβάνει την ευθύνη των αποφάσεών του, ακόμη και όταν αυτές δεν είναι δημοφιλείς.
12. Συναισθηματική νοημοσύνη και αυτογνωσία
Ο σύγχρονος ηγέτης πρέπει να γνωρίζει τον εαυτό του, τα δυνατά και τα αδύνατα σημεία του και να μπορεί να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του.
Πρέπει παράλληλα να μπορεί να κατανοεί τους ανθρώπους γύρω του, να αντιλαμβάνεται τις ανάγκες, τις ανησυχίες και τα κίνητρά τους και να διαχειρίζεται τις συγκρούσεις με ψυχραιμία.
Η δύναμη του ηγέτη δεν φαίνεται μόνο όταν μιλάει, αλλά και όταν ακούει.
13. Ανάληψη ευθύνης και λογοδοσία
Ο ηγέτης πρέπει να αναλαμβάνει την ευθύνη τόσο για τις επιτυχίες όσο και για τις αποτυχίες.
Δεν αναζητά διαρκώς ενόχους όταν κάτι πάει στραβά. Αναζητά τι πρέπει να διορθωθεί, τι πρέπει να διδαχθεί και πώς η ομάδα θα γίνει καλύτερη.
Το «έκανα λάθος» δεν είναι ένδειξη αδυναμίας. Είναι ένδειξη ωριμότητας και πραγματικής ηγεσίας.
14. Ανθεκτικότητα και προσαρμοστικότητα
Οι αγορές, οι τεχνολογίες, οι κοινωνικές συνθήκες και οι ανάγκες των ανθρώπων μεταβάλλονται συνεχώς.
Ο ηγέτης πρέπει να έχει την ψυχική και πνευματική ανθεκτικότητα να αντιμετωπίζει τις κρίσεις, να προσαρμόζεται στις νέες συνθήκες και να μετατρέπει την αβεβαιότητα σε ευκαιρία για εξέλιξη.
15. Συνεχής μάθηση
Ο ηγέτης που σταματά να μαθαίνει, σταδιακά παύει να ηγείται.
Χρειάζεται διαρκής ενημέρωση, γνώση των διεθνών εξελίξεων, κατανόηση της αγοράς, των νέων τεχνολογιών και των κοινωνικών αλλαγών.
Παράλληλα, χρειάζεται η διάθεση να μαθαίνει όχι μόνο από τα βιβλία και τους ειδικούς, αλλά και από τους ανθρώπους της ίδιας του της ομάδας.
16. Ακεραιότητα και αξιοπιστία
Η εμπιστοσύνη χτίζεται δύσκολα και χάνεται εύκολα.
Ο ηγέτης πρέπει να κάνει αυτά που λέει, να τηρεί τις δεσμεύσεις του, να εφαρμόζει τους ίδιους κανόνες για όλους και να λειτουργεί με διαφάνεια.
Η προσωπική αξιοπιστία αποτελεί κεφάλαιο μεγαλύτερης αξίας από οποιοδήποτε οικονομικό κεφάλαιο.
17. Να δημιουργείς αξία και όχι απλώς εξουσία
Σκοπός της ηγεσίας δεν είναι η κατοχή της εξουσίας.
Σκοπός είναι η δημιουργία αξίας: για την επιχείρηση, τους εργαζομένους, τους πελάτες, τους συνεργάτες, την κοινωνία και την οικονομία.
Ο πραγματικός ηγέτης αφήνει πίσω του έναν οργανισμό καλύτερο, ισχυρότερο και περισσότερο ικανό από αυτόν που παρέλαβε.
18. Οι τέσσερις βασικές αρετές κατά την αρχαία ελληνική φιλοσοφία
Προσθέτουμε και τις τέσσερις βασικές αρετές κατά την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ιδιαίτερα στον Πλάτωνα:
1. Φρόνηση — η σοφή και ορθή κρίση· να γνωρίζουμε τι είναι σωστό και πώς να πράττουμε.
2. Σωφροσύνη — η αυτοκυριαρχία και η μετριοπάθεια· να ελέγχουμε τις επιθυμίες και τα πάθη μας.
3. Ανδρεία — το θάρρος και η ψυχική δύναμη· να αντιμετωπίζουμε με σταθερότητα τον φόβο και τις δυσκολίες και να αναλαμβάνουμε πρωτοβουλίες.
4. Δικαιοσύνη — η απόδοση στον καθένα όσων του αναλογούν και η αρμονία ανάμεσα στα μέρη της ψυχής και της κοινωνίας.
[Βλ. Πολιτεία Δ΄, 427e–433b:
«Σοφία μὲν ἄρα καὶ ἀνδρεία καὶ σωφροσύνη καὶ δικαιοσύνη, ἆρ᾽ οὐχ αὗται ἂν εἶεν αἱ τέτταρες;»]
Και στον Αριστοτέλη, Ρητορική 1360b23–25:
«ἔτι τὰς τοῦ σώματος ἀρετάς (οἷον ὑγίειαν, κάλλος, ἰσχύν, μέγεθος, δύναμιν ἀγωνιστικήν), δόξαν, τιμήν, εὐτυχίαν, ἀρετήν [ἢ καὶ τὰ μέρη αὐτῆς φρόνησιν, ἀνδρείαν, δικαιοσύνην, σωφροσύννην]· οὕτω γὰρ ἂν αὐταρκέστατός τις εἴη…»
= «Επιπλέον, [ως αγαθά] θεωρούνται οι αρετές του σώματος, όπως η υγεία, η ομορφιά, η δύναμη, το μέγεθος και η αγωνιστική ικανότητα, καθώς και η δόξα, η τιμή, η καλή τύχη και η αρετή — ή ακόμη και τα μέρη της, η φρόνηση, η ανδρεία, η δικαιοσύνη και η σωφροσύνη. Έτσι, λοιπόν, ο άνθρωπος θα ήταν όσο το δυνατόν πιο αυτάρκης…»
19. Η ηγεσία ως δημιουργία κινήτρων, επιβράβευσης και συλλογικού πνεύματος
Ο Ξενοφών, στον Οἰκονομικό, IX, §7, γράφει ότι ο ηγέτης — ακόμη και ο τύραννος ή δικτάτορας — καλό θα ήταν να αθλοθετεί βραβεία («ἆθλα») για εκδηλώσεις χορών, για αθλητικούς αγώνες, εορτές και θεατρικές παραστάσεις και να απονέμει επαίνους «τοῖς κάλλιστα …».
Η παρατήρηση αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και σήμερα: η επιβράβευση, η αναγνώριση της προσπάθειας και η δημιουργία ενός κοινού αισθήματος συμμετοχής αποτελούν σημαντικά εργαλεία διοίκησης και κινητοποίησης των ανθρώπων.
Ο ηγέτης πρέπει να ξέρει να αναγνωρίζει και να επιβραβεύει την καλή προσπάθεια, όχι μόνο το τελικό αποτέλεσμα.
20. Οργάνωση, ετοιμότητα και αξιοπιστία
Ο Ξενοφών αναφέρεται ακόμη στην ανάγκη για άμυνα, «εὐοπλία καὶ εὐταξία», δηλαδή καλή οργάνωση, τάξη και ετοιμότητα, καθώς και για καλοσυντηρημένο οπλισμό.
Αναφέρεται επίσης στην «ἀλκή», δηλαδή την ευτολμία στη μάχη.
Στη σύγχρονη διοίκηση, αυτό μπορεί να μεταφραστεί στην ανάγκη ένας οργανισμός να είναι καλά οργανωμένος, προετοιμασμένος για κρίσεις, τεχνολογικά και επιχειρησιακά έτοιμος και ικανός να αντιδρά γρήγορα όταν αλλάζουν οι συνθήκες.
Δεν αρκεί να έχεις σχέδιο για την κανονικότητα. Πρέπει να έχεις σχέδιο και για την κρίση.
21. Η δικαιοσύνη στις συναλλαγές και η δύναμη του καλού ονόματος
Ο Ξενοφών αναφέρεται επίσης στη:
«δικαιοσύνην τῆς ἐν τοῖς συμβολαίοις»
δηλαδή στην αξιοπιστία και την εφαρμογή των όρων των συμβολαίων.
Στον σύγχρονο επιχειρηματικό κόσμο αυτό συνδέεται άμεσα με την αξιοπιστία, την τήρηση των συμφωνιών, την επιχειρηματική ηθική και το καλό όνομα στην αγορά.
Η φήμη ενός οργανισμού αποτελεί περιουσιακό στοιχείο. Χτίζεται μέσα από χιλιάδες μικρές πράξεις συνέπειας και μπορεί να χαθεί από μία σοβαρή πράξη ασυνέπειας.
Η σύγχρονη ηγεσία δεν είναι απλώς η ικανότητα να διοικείς ανθρώπους.
Είναι η ικανότητα να δημιουργείς όραμα, να πείθεις, να οργανώνεις, να καινοτομείς, να αποφασίζεις, να εμπνέεις, να ακούς, να μαθαίνεις, να προσαρμόζεσαι και τελικά να δημιουργείς αξία για τους ανθρώπους και τον οργανισμό που ηγείσαι.
Η τεχνολογία μπορεί να αλλάζει, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μεταμορφώνει την αγορά και τα επιχειρηματικά μοντέλα μπορεί να αλλάζουν διαρκώς.
Όμως οι θεμελιώδεις αρετές της ηγεσίας παραμένουν διαχρονικές:
Φρόνηση. Σωφροσύνη. Ανδρεία. Δικαιοσύνη. Ακεραιότητα. Γνώση. Εργατικότητα. Και πάνω απ’ όλα, η ικανότητα να κερδίζεις τον σεβασμό μέσα από την αξία και τις πράξεις σου.
Γιατί τελικά, ο ηγέτης δεν κρίνεται από τον τίτλο που κατέχει, αλλά από το τι αφήνει πίσω του.